Phẫu thuật giảm béo là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học

Định nghĩa phẫu thuật giảm béo

Phẫu thuật giảm béo, hay còn gọi là phẫu thuật bariatric, là nhóm thủ thuật y học chuyên sâu nhằm điều trị bệnh béo phì thông qua việc can thiệp cấu trúc giải phẫu của hệ tiêu hóa. Mục tiêu của các can thiệp này là giảm lượng thức ăn tiêu thụ, hạn chế hấp thu chất dinh dưỡng hoặc đồng thời tác động đến cả hai cơ chế. Đây là một phương pháp điều trị mang tính xâm lấn, chỉ định cho các trường hợp béo phì nặng không đáp ứng với chế độ ăn kiêng, tập luyện hoặc điều trị nội khoa.

Khác với các thủ thuật thẩm mỹ như hút mỡ hoặc tạo hình thành bụng, phẫu thuật giảm béo mang tính chất chuyển hóa và có tác động lâu dài đến hệ nội tiết, chuyển hóa glucose, và hệ vi sinh đường ruột. Các nghiên cứu lâm sàng chứng minh rằng phẫu thuật giảm béo không chỉ giúp giảm cân đáng kể mà còn cải thiện rõ rệt các bệnh lý đi kèm như tiểu đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và hội chứng ngưng thở khi ngủ.

Hiện nay, phẫu thuật bariatric được xem là phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với béo phì bệnh lý (morbid obesity) và đã được công nhận bởi nhiều tổ chức y tế quốc tế như WHO, NIH và ASMBS. Theo Viện Quốc gia về Tiểu đường và Bệnh tiêu hóa Hoa Kỳ (NIDDK), phẫu thuật giảm béo có thể kéo dài tuổi thọ và cải thiện chất lượng sống đáng kể nếu được chỉ định đúng và thực hiện theo chuẩn.

Chỉ định và tiêu chuẩn lâm sàng

Phẫu thuật giảm béo không phải là lựa chọn đầu tay cho tất cả người thừa cân. Chỉ định được đặt ra khi bệnh nhân có chỉ số khối cơ thể (BMI) lớn hơn hoặc bằng 40, hoặc lớn hơn hoặc bằng 35 nhưng kèm theo ít nhất một bệnh lý liên quan đến béo phì như đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), hội chứng chuyển hóa hoặc ngưng thở khi ngủ.

Các tiêu chí chỉ định thường được xây dựng dựa trên hướng dẫn lâm sàng quốc tế như của ASMBS hoặc NIH. Quyết định can thiệp phẫu thuật cần được đưa ra bởi hội đồng chuyên khoa đa ngành gồm bác sĩ nội tiết, bác sĩ phẫu thuật, chuyên gia dinh dưỡng và tâm lý. Bệnh nhân cần chứng minh đã thất bại với các phương pháp điều trị nội khoa kéo dài ít nhất 6 tháng trước đó.

Bảng dưới đây mô tả các tiêu chuẩn chỉ định phổ biến nhất:

Các loại phẫu thuật phổ biến

Có nhiều loại phẫu thuật bariatric được phát triển và cải tiến theo thời gian, tuy nhiên ba kỹ thuật phổ biến nhất hiện nay bao gồm:

• Phẫu thuật cắt dạ dày dọc (Sleeve Gastrectomy): Cắt bỏ khoảng 75–80% thể tích dạ dày, tạo thành ống hẹp để giảm lượng thức ăn nạp vào. Đây là thủ thuật đơn giản, ít biến chứng và được thực hiện phổ biến nhất hiện nay.
• Phẫu thuật nối tắt dạ dày (Roux-en-Y Gastric Bypass): Tạo một túi dạ dày nhỏ và nối trực tiếp với phần ruột non, vừa hạn chế ăn vừa giảm hấp thu. Đây là phương pháp có hiệu quả chuyển hóa cao, đặc biệt với bệnh nhân tiểu đường type 2.
• Phẫu thuật đặt vòng dạ dày (Adjustable Gastric Banding): Đặt một vòng silicone quanh phần trên của dạ dày để hạn chế thể tích. Phương pháp này ít xâm lấn nhưng hiện ít được sử dụng do hiệu quả kém ổn định và cần theo dõi điều chỉnh lâu dài.

Mỗi loại phẫu thuật có ưu nhược điểm riêng tùy thuộc vào chỉ số BMI, tình trạng bệnh kèm theo và mức độ tuân thủ điều trị của bệnh nhân. Lựa chọn kỹ thuật cụ thể cần được cá thể hóa thông qua thăm khám lâm sàng, đánh giá nguy cơ và nguyện vọng của người bệnh.

So sánh nhanh các đặc điểm chính:

Cơ chế sinh lý học của giảm cân sau phẫu thuật

Phẫu thuật bariatric không chỉ làm giảm thể tích dạ dày mà còn gây thay đổi sâu sắc trong cơ chế điều hòa nội tiết và thần kinh của hệ tiêu hóa. Một trong những cơ chế quan trọng là sự suy giảm hormone ghrelin – hormone sản sinh từ đáy dạ dày, có vai trò kích thích cảm giác đói. Khi phần lớn dạ dày bị cắt bỏ (như trong sleeve gastrectomy), mức ghrelin giảm mạnh, làm giảm cảm giác thèm ăn một cách tự nhiên.

Ngoài ra, phẫu thuật còn kích thích sự tiết ra các hormone đường ruột như peptide YY (PYY), GLP-1 – vốn có vai trò ức chế cảm giác đói và cải thiện hoạt động insulin. Nhờ đó, bệnh nhân không chỉ giảm cân mà còn cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết, thậm chí hồi phục hoàn toàn tiểu đường type 2 sau mổ mà không cần thuốc.

Nhiều nghiên cứu còn ghi nhận những thay đổi tích cực trong hệ vi sinh vật đường ruột sau phẫu thuật, góp phần ổn định chuyển hóa năng lượng và kiểm soát viêm hệ thống. Những yếu tố này cho thấy hiệu quả giảm cân sau phẫu thuật không đơn thuần là cơ học mà còn là kết quả của sự thay đổi sinh học phức tạp.

Hiệu quả và lợi ích lâm sàng

Phẫu thuật giảm béo mang lại hiệu quả giảm cân rõ rệt và bền vững, đặc biệt ở bệnh nhân béo phì mức độ III hoặc béo phì có biến chứng chuyển hóa. Tùy theo loại phẫu thuật, bệnh nhân có thể giảm từ 20% đến 35% tổng trọng lượng cơ thể trong vòng 12–24 tháng. Tốc độ giảm cân thường nhanh nhất trong 6 tháng đầu sau mổ và chững lại sau khoảng 18 tháng.

Ngoài việc giảm cân, lợi ích lâm sàng lớn nhất của phẫu thuật bariatric là cải thiện đáng kể các bệnh lý đi kèm. Theo thống kê từ ASMBS, tỷ lệ thuyên giảm hoàn toàn hoặc cải thiện kiểm soát ở các bệnh lý liên quan sau mổ bao gồm:

• Tiểu đường type 2: 78–85% cải thiện hoặc khỏi hẳn, đặc biệt với gastric bypass
• Ngưng thở khi ngủ: 80–90% giảm triệu chứng sau 6–12 tháng
• Tăng huyết áp: 50–70% có thể giảm liều hoặc ngưng thuốc
• Gan nhiễm mỡ không do rượu: Cải thiện chức năng gan và giảm viêm

Ngoài ra, phẫu thuật còn giúp cải thiện khả năng vận động, giảm đau khớp, giảm nguy cơ bệnh lý tim mạch, cải thiện khả năng sinh sản ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), và nâng cao chất lượng cuộc sống, tâm trạng và hình ảnh bản thân. Những lợi ích này góp phần làm giảm tỷ lệ tử vong do béo phì trong dài hạn.

Biến chứng và rủi ro

Bất kỳ can thiệp phẫu thuật nào cũng có nguy cơ biến chứng, và phẫu thuật bariatric không phải ngoại lệ. Tỷ lệ biến chứng nghiêm trọng trong vòng 30 ngày đầu sau mổ dao động từ 2–5%, tùy thuộc vào kỹ thuật, kinh nghiệm phẫu thuật viên và tình trạng bệnh nhân. Một số biến chứng thường gặp gồm:

• Chảy máu trong ổ bụng
• Rò miệng nối dạ dày hoặc ruột
• Viêm phổi, nhiễm trùng vết mổ

Biến chứng lâu dài bao gồm:

• Hội chứng dumping: Xảy ra khi thực phẩm đi vào ruột non quá nhanh, gây buồn nôn, đau bụng, tụt đường huyết
• Thiếu vi chất: Bệnh nhân có thể thiếu vitamin B12, sắt, canxi, vitamin D do giảm hấp thu
• Loãng xương: Nếu không bổ sung đầy đủ canxi và vitamin D

Theo khuyến nghị của ASMBS, cần giám sát sát sao sau phẫu thuật, đặc biệt là các chỉ số huyết học, chức năng gan – thận và vi chất dinh dưỡng, đồng thời xây dựng phác đồ bổ sung vitamin phù hợp cho từng bệnh nhân.

Chuẩn bị và quy trình điều trị

Trước khi tiến hành phẫu thuật, bệnh nhân cần trải qua đánh giá tiền phẫu toàn diện, nhằm đảm bảo an toàn và tăng hiệu quả lâu dài. Quy trình tiền phẫu thường gồm:

1. Đánh giá nội tiết và chuyển hóa (HbA1c, lipid, chức năng tuyến giáp)
2. Khám tim mạch và hô hấp để đánh giá nguy cơ gây mê
3. Thăm khám tâm lý để loại trừ rối loạn ăn uống hoặc trầm cảm nặng
4. Tư vấn dinh dưỡng để chuẩn bị chế độ ăn tiền phẫu và hậu phẫu

Trong một số trường hợp, bệnh nhân cần giảm cân sơ bộ trước mổ để giảm kích thước gan và nguy cơ biến chứng phẫu thuật. Việc bỏ thuốc lá, kiểm soát huyết áp và đường huyết cũng là yêu cầu bắt buộc trước mổ.

Sau phẫu thuật, bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn gồm các giai đoạn: chất lỏng trong 1–2 tuần, thức ăn nghiền nhuyễn trong 2–4 tuần kế tiếp, sau đó chuyển dần sang thức ăn đặc. Việc chia nhỏ bữa ăn, ăn chậm và nhai kỹ là bắt buộc. Uống đủ nước và bổ sung protein mỗi ngày là yếu tố then chốt để tránh suy dinh dưỡng.

Chăm sóc và theo dõi hậu phẫu

Chăm sóc sau mổ cần tiếp tục trong nhiều năm để theo dõi giảm cân, phát hiện biến chứng muộn và duy trì hiệu quả. Các hoạt động chăm sóc hậu phẫu bao gồm:

• Theo dõi cân nặng và vòng eo định kỳ
• Kiểm tra xét nghiệm máu mỗi 3–6 tháng trong năm đầu, sau đó mỗi năm
• Bổ sung vitamin tổng hợp, canxi, vitamin D, B12

Tái khám dinh dưỡng và tư vấn tâm lý cũng là phần không thể thiếu, giúp bệnh nhân xây dựng thói quen ăn uống bền vững và giải quyết các khó khăn tinh thần sau thay đổi lớn về hình thể và cuộc sống. Một số bệnh nhân có thể gặp rối loạn hình ảnh cơ thể hoặc thay đổi trong quan hệ xã hội và gia đình, cần được hỗ trợ kịp thời.

Vận động thể chất nhẹ nhàng được khuyến khích từ sớm (3–5 ngày sau mổ), tiến tới tập luyện có kiểm soát sau 4–6 tuần. Điều này giúp duy trì khối cơ, cải thiện chuyển hóa và ngăn ngừa tăng cân trở lại.

Chi phí và khả năng tiếp cận

Chi phí cho một ca phẫu thuật giảm béo dao động rộng tùy vào quốc gia, bệnh viện và kỹ thuật thực hiện. Tại Hoa Kỳ, chi phí trung bình từ $15.000 đến $25.000, trong khi ở một số quốc gia châu Á có thể từ $5.000 đến $12.000. Nhiều chương trình bảo hiểm y tế công (Medicare, Medicaid) hoặc tư nhân hiện đã chấp nhận chi trả nếu có chỉ định hợp lý.

Tại Việt Nam, phẫu thuật giảm béo đang được triển khai tại một số bệnh viện tuyến trung ương như Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, với chi phí dao động từ 70–120 triệu đồng tùy kỹ thuật. Việc tiếp cận vẫn còn hạn chế do chưa có chính sách bảo hiểm đồng chi trả rộng rãi và thiếu các trung tâm tư vấn chuyên biệt.

Để mở rộng khả năng tiếp cận, cần tăng cường đào tạo đội ngũ bác sĩ chuyên sâu, xây dựng hệ thống chăm sóc sau mổ chuẩn hóa, đồng thời đẩy mạnh truyền thông cộng đồng về lợi ích và tiêu chuẩn phẫu thuật bariatric như một giải pháp y tế hợp pháp, không chỉ là lựa chọn “thẩm mỹ”.

Xu hướng và nghiên cứu mới

Ngành phẫu thuật giảm béo đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ về công nghệ và chỉ định mở rộng. Các kỹ thuật xâm lấn tối thiểu ngày càng được ưu tiên, trong đó:

• Phẫu thuật nội soi robot hỗ trợ (robot-assisted laparoscopy) giúp tăng độ chính xác và giảm thời gian nằm viện
• Kỹ thuật nội soi không rạch da (endoluminal surgery) mở ra tiềm năng cho điều trị bệnh nhân BMI thấp
• Các thiết bị hỗ trợ như bóng dạ dày (gastric balloon), van tiêu hóa nội soi (endobarrier) đang được thử nghiệm rộng rãi

Ngoài ra, các nghiên cứu đang tập trung vào xác định chỉ dấu sinh học tiên đoán hiệu quả phẫu thuật, tối ưu hóa lựa chọn cá thể hóa, và cải thiện can thiệp phi phẫu thuật. Nhiều thử nghiệm lâm sàng toàn cầu được cập nhật tại ClinicalTrials.gov cho thấy xu hướng tích hợp bariatric vào quản lý bệnh chuyển hóa, đặc biệt là đái tháo đường và tim mạch.

Tương lai của bariatric không dừng lại ở giảm cân, mà là một phương pháp điều trị chuyển hóa toàn diện, với tiềm năng cải thiện tuổi thọ, giảm gánh nặng y tế và hướng đến một chiến lược y tế dự phòng tích cực.